اسحاق ترکاشوند، معاون توسعه مدیریت و منابع ادارهکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان همدان به مناسبت سالروز ثبتجهانی کاروانسراهای ایران در یادداشتی نوشت: ۲۶ شهریورماه برای تویسرکان فقط یک تاریخ در تقویم میراثفرهنگی نیست، روزی است که نام «فرسفج» در کنار مجموعهای از ارزشمندترین کاروانسراهای تاریخی ایران در فهرست میراثجهانی یونسکو قرار گرفت.
در این روز، کاروانسرای فرسفج به همراه ۵۳ کاروانسرای تاریخی دیگر در قالب پرونده «کاروانسراهای ایرانی» به ثبت جهانی رسید؛ پروندهای که یونسکو آن را نمونهای از شبکه تاریخی راهها، تجارت، سفر و تعاملات فرهنگی در ایران میداند.اما اکنون، دو سال پس از این رویداد مهم، یک پرسش اساسی پیش روی ماست.
ثبت جهانی فرسفج چگونه میتواند از یک افتخار فرهنگی به یک فرصت واقعی برای توسعه اقتصادی و بهبود معیشت مردم تویسرکان تبدیل شود؟
پاسخ به این پرسش، نیازمند تغییر نگاه ما به میراثفرهنگی است. میراثفرهنگی فقط مجموعهای از بناهای تاریخی نیست که باید آنها را مرمت و حفاظت کنیم؛ میراثفرهنگی، در صورت مدیریت صحیح، میتواند یکی از مهمترین داراییهای توسعه اقتصادی، اجتماعی و گردشگری هر منطقه باشد. کاروانسراها در گذشته صرفا محل استراحت مسافران نبودند.
آنها بخشی از شبکه اقتصادی و اجتماعی راههای تاریخی ایران بودند؛ محل مبادله کالا، انتقال اندیشه، تعامل فرهنگها و شکلگیری ارتباطات اقتصادی بطوریکه یونسکو نیز در توصیف «کاروانسراهای ایرانی» بر همین نقش اقتصادی و اجتماعی تأکید کرده و این مجموعه را شاهدی بر اهمیت شبکه کاروانسراها در گسترش تجارت و تعاملات فرهنگی میداند.
امروز اما میتوان همین کارکرد را با ادبیات اقتصاد گردشگری بازتعریف کرد. کاروانسرای فرسفج میتواند به جای آنکه صرفاً مقصد یک بازدید کوتاه باشد، به دروازه ورود گردشگران به اقتصاد تویسرکان تبدیل شود. گردشگری که شهرستان تویسرکان را به عنوان مقصد گردشگری خود انخاب می کند، درکنار بازدید از اثر جهانی کاروانسرای فرسفج، میتواند از دیگر جاذبههای شهرستان بازدید کند، در اقامتگاههای محلی اقامت داشته باشد، غذای بومی را تجربه کند، صنایعدستی بخرد و محصولات باغی و کشاورزی منطقه را با خود به همراه ببرد و اینجاست که یک اثر تاریخی، از «میراث» به «سرمایه» تبدیل میشود.
ثبت جهانی؛ پایان کار نیست، آغاز یک مأموریت اقتصادی است
گاهی تصور میکنیم با ثبت جهانی یک اثر، مأموریت ما به پایان رسیده است؛ در حالی که واقعیت کاملا برعکس است. ثبت جهانی باید آغاز یک برنامه جامع برای معرفی، حفاظت، بهرهبرداری پایدار و توسعه گردشگری باشد. خود یونسکو نیز برای مجموعه کاروانسراهای ایرانی بر ضرورت تقویت برنامه مدیریت، هماهنگی میان دستگاهها و تدوین راهبردهای جامع تفسیر و گردشگری تأکید کرده است. بنابراین، برای فرسفج باید از این پرسش عبور کنیم که «چگونه گردشگر را برای بازدید از کاروانسرا بیاوریم؟» و به پرسش بزرگتری برسیم.
فرسفج میتواند موتور محرک اقتصاد محلی باشد
یکی از مهمترین آثار توسعه گردشگری، ایجاد اشتغال و درآمد برای جامعه محلی است. افزایش گردشگر به معنای افزایش تقاضا برای اقامت، پذیرایی، حملونقل، راهنمای گردشگری، فروش صنایعدستی، محصولات غذایی و خدمات فرهنگی است. در این میان، تویسرکان از یک مزیت مهم برخوردار است و آن صنایع دستی و محصولات کشاورزی آن است. مبل و منبت بویژه برند منبت گلریز، محصولات باغی و بهویژه برند جهانی گردو، غذاهای محلی متعدد و پرشمار، هنرهای سنتی و ظرفیت بی نظیر روستاهای هدف گردشگری شهرستان میتوانند در کنار اثر جهانی فرسفج یک بسته کامل گردشگری را شکل دهند. در چنین الگویی، گردشگر صرفاً از یک بنا بازدید نمیکند؛ بلکه «تجربه تویسرکان» را خریداری میکند و این تفاوت بسیار مهمی است زیرا درآمد حاصل از یک بازدید چند دقیقهای محدود است، اما درآمد حاصل از یک تجربه گردشگری چندساعته یا چندروزه میتواند در میان دهها کسبوکار محلی توزیع شود.
نگارنده معتقد است یکی از اقدامات مهمی که میتواند در آینده اقتصادی فرسفج نقشآفرین باشد، طراحی و معرفی یک مسیر گردشگری فرسفج ـ تویسرکان است که در این مسیر، کاروانسرای جهانی فرسفج باید به سایر جاذبههای تاریخی، طبیعی، فرهنگی، روستایی و اقتصادی شهرستان متصل شود. در این صورت، فرسفج یک جاذبه منفرد نخواهد بود؛ بلکه به هاب گردشگری جنوبغرب استان همدان تبدیل خواهد شد. برای تحقق این هدف، حضور بخش خصوصی ضروری است.
دولت میتواند زیرساخت، حفاظت، سیاستگذاری و تسهیلگری را بر عهده داشته باشد، اما ایجاد خدمات گردشگری و خلق ارزش اقتصادی نیازمند حضور سرمایهگذاران، کارآفرینان و فعالان محلی است. از همین منظر، بهرهبرداری خلاقانه و در عین حال پایدار از ظرفیت کاروانسرا، ایجاد خدمات فرهنگی و گردشگری، بازارچه صنایعدستی و محصولات محلی و حتی بررسی مدلهای مناسب اقامت و پذیرایی با رعایت کامل ضوابط حفاظتی اثر جهانی میتواند در دستور کار قرار گیرد. زیرا با این روش است اقتصاد را در خدمت حفاظت از میراث قرار دهیم.
جامعه محلی برندگان اصلی ثبت جهانی
یکی از مهمترین شاخصهای موفقیت ثبت جهانی، میزان مشارکت و بهرهمندی جامعه محلی است که در فرآیند ثبت جهانی این اثر باشکوه مورد تائید یونسکو نیز بود. اگر ثبت جهانی فرسفج موجب افزایش اشتغال، رونق کسبوکارهای کوچک، افزایش درآمد خانوارها و ایجاد فرصتهای جدید برای جوانان منطقه شود، مردم خود به مهمترین حافظان این میراث تبدیل خواهند شد. اما اقتصاد محلی از سهم گردشران ورودی منتفع نگردد، نمیتوان از ظرفیت کامل ثبت جهانی سخن گفت.
سخن آخر؛ فرسفج برای گذشته نیست، برای آینده است
۲۶ شهریورماه یادآور یک افتخار بزرگ برای تویسرکان و استان همدان است؛ اما نباید اجازه دهیم این افتخار در قاب عکسها و اخبار سالگرد باقی بماند. فرسفج متعلق به گذشته است، اما ظرفیت آن برای آینده است.
امروز میتوان با یک نگاه توسعهمحور، کاروانسرای جهانی فرسفج را به نقطه اتصال میراث فرهنگی، گردشگری، صنایعدستی، کشاورزی، سرمایهگذاری و اقتصاد محلی تبدیل کرد. در نهایت، موفقیت واقعی ثبت جهانی را نباید فقط با تعداد لوحها و عناوین جهانی سنجید؛ بلکه باید دید این ثبت چه میزان گردشگر جذب کرده، چه تعداد شغل ایجاد کرده، چه میزان سرمایه وارد منطقه کرده و تا چه اندازه در بهبود معیشت مردم مؤثر بوده است.
میراثفرهنگی زمانی به معنای واقعی «زنده» است که علاوه بر حفظ هویت گذشته، برای زندگی امروز و آینده مردم نیز ارزشآفرینی کند این اثر میتواند یکی از دروازههای اقتصاد گردشگری تویسرکان باشد. و شاید بهترین تعریف از رسالت ما در قبال این میراث جهانی همین باشد.
ثبت جهانی، پایان مسیر نیست؛ آغاز سفر تازهای برای خلق ارزش، اشتغال و ثروت از میراثفرهنگی است.
انتهای پیام/
نظر شما